مصرف بیرویه دارو؛ از سرمدرمانی عمومی تا فشار بر نظام سلامت
افزایش مصرف ماهانه سرم از ۱۳ به ۲۳ میلیون واحد؛ زنگ خطری که وزیر بهداشت به صدا درآورد
افزایش کمسابقه مصرف دارو بهویژه سرم و آنتیبیوتیکها، حالا به یکی از چالشهای جدی نظام سلامت تبدیل شده است. روندی که نهتنها با استانداردهای علمی فاصله دارد، بلکه به گفته مسئولان، منابع دارویی و بیمهای کشور را نیز تحت فشار قرار داده است. مصرف بیرویه دارو در ایران فراتر از یک هشدار مدیریتی، نشانه تغییر نگرانکنندهای در الگوی درمان و رفتار سلامت در کشور محسوب میشود.
سرم؛ از محدوده بیمارستانی تا نخستین گزینه درمانی برای سرماخوردگی ساده
دکتر محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، در نشست اخیر کمیته تدابیر ویژه دارو و تجهیزات پزشکی از افزایش مصرف ماهانه سرم از ۱۳ میلیون به ۲۳ میلیون واحد خبر داد. سرمی که در اصول علمی باید محدود به شرایط خاص بیمارستانی، کمآبی شدید و مداخلات درمانی مشخص باشد، حالا به یکی از رایجترین مداخلات درمانی حتی برای بیماریهای ساده مانند سرماخوردگی معمولی یا ضعف موقتی تبدیل شده است.
آنتیبیوتیکها در بیش از یکسوم نسخ سرپایی؛ هشداری برای مقاومت دارویی
این تغییر الگو محدود به سرم نیست. دادههای رسمی نشان میدهد آنتیبیوتیکها نیز سهم قابل توجهی از نسخههای پزشکی را به خود اختصاص دادهاند؛ بهگونهای که بیش از یکسوم نسخههای سرپایی حاوی این گروه دارویی است. بر اساس آمار سازمان غذا و دارو، داروهای پرمصرف خوراکی شامل گروههای ماکرولیدها، سفالوسپورینها و پنیسیلینها بوده و در بخش تزریقی نیز سفازولین، پنیسیلین و سفتریاکسون بیشترین سهم تجویز را دارند.
الگوی مصرف در استانهای مختلف؛ ضرورت مداخلات هدفمند
دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، با اشاره به تفاوت الگوی مصرف در مناطق مختلف کشور گفت: الگوی مصرف در استانهای مختلف متفاوت است و در برخی مناطق میزان تجویز آنتیبیوتیک به ارقام بالاتری میرسد که ضرورت مداخلات هدفمند و فرهنگسازی تخصصی را ایجاب میکند.
ریشههای مصرف بیرویه دارو در ایران؛ از باورهای کهن تا فشار انتظارات بیماران
دکتر هاشمی عوامل متعددی را در شکلگیری این وضعیت مؤثر دانست:
- باورهای نادرست عمومی درباره اثرگذاری سریعتر روشهای تزریقی نسبت به داروهای خوراکی
- فشار ناشی از انتظارات بیماران (درمان مؤثر = داروی بیشتر، بهویژه تزریقی)
- ملاحظات دفاع پزشکی و ضرورت بهروزرسانی الگوهای تجویز
به گفته وی، اصلاح این روند نیازمند فرهنگسازی، اطلاعرسانی شفاف و همکاری بینبخشی میان سازمان غذا و دارو، بیمهها و سازمان نظام پزشکی است.
سه گروه دارویی پرمصرف در خوددرمانی؛ آنتیبیوتیکها، مسکنهای ضدالتهابی و فرآوردههای تزریقی
دکتر هاشمی با تأکید بر اینکه بخش قابل توجهی از مصرف دارو در کشور خارج از الگوی منطقی است، اظهار کرد: بیشترین حجم مصرف غیرمنطقی و خوددرمانی در سه گروه دارویی آنتیبیوتیکها، مسکنهای ضدالتهابی و فرآوردههای تزریقی مشاهده میشود. تقاضا برای تجویز این اقلام در موارد فاقد ضرورت بالینی، همچنان به عنوان یک چالش مطرح است.
هزینههای سنگین بر دوش مردم و نظام سلامت
در کنار پیامدهای درمانی، مصرف بیرویه دارو تبعات اقتصادی قابل توجهی نیز به همراه دارد. سیدحسین حسینی، اقتصاددان، با هشدار نسبت به این روند به رسانهها گفت: تجویز بیش از حد دارو باعث افزایش هزینههای بیمه، رشد پرداخت از جیب مردم، کمبود برخی اقلام دارویی و اتلاف منابع حوزه سلامت میشود؛ منابعی که میتوانست صرف توسعه خدمات درمانی و حمایت از بیماران شود.
وی افزود: مصرف غیرمنطقی دارو بهویژه آنتیبیوتیکها، علاوه بر ایجاد مقاومت دارویی و عوارض جسمی، هزینههای درمان را در بلندمدت افزایش میدهد و زنجیره تأمین دارو را نیز با فشار مالی مواجه میکند.
نقش بیمهها و گایدلاینها در کنترل مصرف؛ رویکردی که در ایران مغفول مانده است
در بسیاری از کشورهای دنیا، پوشش بیمهای داروها نهتنها بر اساس اهمیت بیماری، بلکه بر پایه اثربخشی و هزینهاثربخشی آنها تعیین میشود؛ رویکردی که میتواند از تجویزهای غیرضروری جلوگیری کند. سخنگوی سازمان غذا و دارو معتقد است: اتلاف منابع مالی بر مداخلات کمواثر، ظرفیت نظام بیمهای برای پوشش داروهای نوین و تخصصی را محدود و پایداری مالی صندوقهای بیمهای را تهدید میکند.
نظارت و فرهنگسازی؛ دو ضلع مغفول در کنترل مصرف دارو
دکتر ونوشه نظافتی، پزشک عمومی، با اشاره به گسترش الگوی نادرست مصرف دارو در کشور گفت: در بخشی از جامعه هنوز این تصور وجود دارد که درمان مؤثر حتماً باید با تجویز چند قلم دارو همراه باشد. برخی بیماران حتی در بیماریهای ساده نیز انتظار دریافت آنتیبیوتیک یا داروهای متعدد دارند. وی افزود: ضعف نظارت بر روند نسخهنویسی و دسترسی آسان به برخی داروها نیز این چرخه را تشدید کرده است. اصلاح این وضعیت فقط با برخورد نظارتی ممکن نیست و نیاز به فرهنگسازی جدی دارد.
تهدیدی خاموش برای آینده سلامت؛ افزایش مقاومت دارویی
مصرف بیرویه دارو، بهویژه آنتیبیوتیکها، تنها یک مسئله اقتصادی یا مدیریتی نیست. افزایش مقاومت دارویی، کاهش اثربخشی درمانها و دشوار شدن کنترل عفونتها، از جمله پیامدهایی است که کارشناسان نسبت به آن هشدار میدهند. آنچه امروز در حوزه مصرف دارو در ایران مشاهده میشود، حاصل برهمکنش عوامل متعددی از جمله فرهنگ عمومی، ساختار نظام درمان، ضعفهای نظارتی و چالشهای اقتصادی است. شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری، نظام سلامت نیازمند گذار از «مصرف بیشتر» به «درمان هوشمند و مبتنی بر شواهد» باشد.
مجله زیبایی و سلامت دکتر آناهیتاکریمی
About the Author
