خستگی و بی‌حالی پس از یک روز کاری سنگین یا کم‌خوابی معمولاً با استراحت و خواب کافی برطرف می‌شود؛ اما اگر این وضعیت چند هفته ادامه پیدا کند و حتی پس از استراحت نیز انرژی فرد به حالت طبیعی بازنگردد، بهتر است علت آن بررسی شود. یک متخصص داخلی و فوق تخصص خون و سرطان بالغین با تأکید بر اهمیت توجه به خستگی‌های طولانی‌مدت، اعلام کرد که در بیشتر موارد، عوامل شایعی مانند اختلال خواب، استرس، تغذیه نامناسب و کمبودهای تغذیه‌ای در بروز این مشکل نقش دارند.
وحید محمدکریمی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در گفت‌وگو با وبدا توضیح داد که هدف از توجه به خستگی مداوم، ایجاد نگرانی درباره بیماری‌های جدی نیست؛ بلکه تشخیص به‌موقع علت آن اهمیت دارد. به گفته او، بیشتر موارد خستگی با اصلاح سبک زندگی و رسیدگی به مشکلات زمینه‌ای قابل کنترل هستند و تنها درصد محدودی به بررسی‌های تخصصی‌تر نیاز دارند.
چه زمانی خستگی مداوم طبیعی نیست؟
خستگی معمولی اغلب پس از خواب کافی، استراحت یا کاهش فشار کاری بهتر می‌شود. در مقابل، اگر فرد با وجود خواب و تغذیه مناسب، برای چند هفته احساس فرسودگی داشته باشد، صبح‌ها خسته از خواب بیدار شود و برای انجام فعالیت‌های ساده روزمره نیز انرژی کافی نداشته باشد، باید علت این وضعیت را بررسی کند.
تفاوت مهم میان خستگی معمولی و خستگی نیازمند بررسی پزشکی، در تداوم و شدت علائم است. اگر بی‌حالی به‌گونه‌ای باشد که فعالیت‌های شغلی، خانوادگی یا روزمره را مختل کند، نباید آن را صرفاً به فشار کاری یا کم‌خوابی نسبت داد.
رنگ‌پریدگی و تپش قلب می‌توانند نشانه کم‌خونی باشند
یکی از علت‌های شایع خستگی طولانی‌مدت، کم‌خونی است. کمبود آهن و ویتامین B12 می‌تواند در تولید طبیعی گلبول‌های قرمز اختلال ایجاد کند و باعث کاهش توانایی بدن در انتقال اکسیژن شود.
محمدکریمی توصیه کرده است در صورت همراهی خستگی با علائمی مانند رنگ‌پریدگی صورت و لب‌ها، تپش قلب، سرگیجه هنگام برخاستن، سردی دست و پا یا تنگی نفس هنگام فعالیت‌های سبک، بررسی‌های پزشکی انجام شود.
در چنین شرایطی ممکن است پزشک آزمایش شمارش کامل سلول‌های خون (CBC) و بررسی ذخایر آهن را درخواست کند. تشخیص کم‌خونی و مشخص شدن علت آن اهمیت دارد؛ زیرا درمان صرفاً با مصرف خودسرانه مکمل آهن یا ویتامین انجام نمی‌شود و باید متناسب با نتیجه بررسی‌ها باشد.
کبودی بی‌دلیل و خونریزی‌های مکرر را نادیده نگیرید
گاهی خستگی طولانی‌مدت با نشانه‌هایی مانند کبودی‌های خودبه‌خودی روی دست و پا، خونریزی طولانی لثه هنگام مسواک زدن، خون‌دماغ‌های مکرر یا خونریزی شدید و طولانی قاعدگی همراه می‌شود.
این علائم می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند و لزوماً به معنای ابتلا به سرطان یا یک بیماری خطرناک نیستند؛ بااین‌حال، بررسی پزشکی آن‌ها ضروری است. تشخیص علت می‌تواند به شناسایی برخی اختلالات خونی یا مشکلات دیگر کمک کند.
چه علائمی در کنار خستگی به بررسی تخصصی نیاز دارند؟
به گفته این متخصص، اگر خستگی طولانی‌مدت با برخی نشانه‌های دیگر همراه شود، پزشک ممکن است بررسی‌های دقیق‌تری را برای شناسایی علت درخواست کند. از جمله این علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تب بدون علت مشخص و طولانی‌مدت
- ابتلا به عفونت‌های مکرر
- بزرگ شدن غدد لنفاوی در ناحیه گردن یا زیربغل
- تعریق شدید شبانه
- کاهش وزن ناخواسته طی چند ماه اخیر
وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی تشخیص‌دهنده سرطان نیست. بسیاری از آن‌ها ممکن است در بیماری‌های عفونی، التهابی یا شرایط قابل درمان نیز دیده شوند. بااین‌حال، همراهی آن‌ها با خستگی مداوم اهمیت بررسی پزشکی را بیشتر می‌کند.
علت‌های شایع خستگی و بی‌حالی چیست؟
همه موارد خستگی طولانی‌مدت به بیماری‌های خونی یا سرطان مربوط نمی‌شوند. در بسیاری از افراد، عوامل روزمره یا مشکلات قابل درمان زمینه‌ساز این وضعیت هستند.
استرس، اضطراب، افسردگی و فشارهای روانی می‌توانند کیفیت خواب و سطح انرژی بدن را تحت تأثیر قرار دهند. اختلالات خواب، کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب نیز از عوامل مؤثر بر احساس خستگی هستند.
از سوی دیگر، اختلال عملکرد غده تیروئید و کمبود برخی مواد مغذی مانند آهن، ویتامین B12 و ویتامین D نیز ممکن است باعث بی‌حالی و کاهش انرژی شوند. به همین دلیل، تشخیص علت خستگی باید بر اساس شرح حال، معاینه و در صورت نیاز آزمایش‌های پزشکی انجام شود.
بعد از چند هفته خستگی باید به پزشک مراجعه کرد؟
محمدکریمی توصیه کرده است اگر خستگی و بی‌حالی بیش از دو تا سه هفته ادامه پیدا کند، با استراحت کافی بهبود نیابد یا فعالیت‌های روزمره فرد را مختل کند، مراجعه به پزشک ضروری است. همراهی خستگی با علائمی مانند رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، کبودی‌های غیرعادی، تب بی‌دلیل یا کاهش وزن ناخواسته نیز دلیل دیگری برای پیگیری پزشکی است.
در ارزیابی اولیه، پزشک ممکن است با توجه به شرایط فرد آزمایش خون و بررسی‌های مرتبط با کم‌خونی، ذخایر آهن، ویتامین‌ها یا عملکرد تیروئید را درخواست کند. نوع آزمایش‌ها برای همه افراد یکسان نیست و به علائم و سابقه پزشکی آن‌ها بستگی دارد.
در نهایت، خستگی مداوم را باید جدی گرفت، اما نباید با مشاهده آن بلافاصله نگران بیماری‌های خطرناک شد. توجه به مدت و شدت علائم، اصلاح عادت‌های روزانه و مراجعه به‌موقع به پزشک، مسیر مناسب‌تری برای شناسایی علت و دریافت درمان است.
